Και μια μαγική φράση: «Box within a box»

Αφού ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος δεν είναι παρά ένα “κουτί μέσα σε ένα άλλο κουτί”, ευρύτερο, γιατί να προβληματιζόμαστε τόσο πολύ και τόσο ιδιαίτερα με το ζήτημα της ύπαρξης; Κι εφόσον αυτό το “κουτί” το ευρύτερο είναι είτε η ανθρωπότητα, είτε η γη με την ατμόσφαιρά της, είτε το αποκαλούμενο σύμπαν, τότε ποιός ο λόγος που προκαλεί τόση ένταση σε κάποιες μας στιγμές; Μήπως αυτό προέρχεται από την εκάστοτε μορφή της δυτικής κοινωνίας; Μήπως υπάρχει κάποιος ποικιλόμορφος και ες αεί ενεργός εσώτερος κοινωνικός διαπληκτισμός; Μήπως βρισκόμαστε ες αεί σε σύγκρουση με όποιον τρόπο με την κοινωνία;

Μα αφού είμαστε. Υπάρχουμε. Box within a box. Ας το διευρενήσουμε λίγο:

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν χαρεί πάρα πολύ όταν ανεκάλυψαν ότι το “όν είναι [μέσα] στο Είναι”. Τι σημαίνει αυτό; ότι τα όντα ανήκουν σε κάτι μεγαλύτερο, κι αυτό το μεγαλύτερο τα περικλείει. Ότι μέσω της παρουσίας τους, εκδηλώνεται αυτό το κάτι μεγαλύτερο που είναι αυτό που λέμε Είναι. Βέβαια η εκκάλυψη αυτή, η διαπίστωση αυτή, συμβαίνει μέσω της γλώσσας, που είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με τη σκέψη. Αλλά, θυμηθείτε: υπάρχουμε. Box within a box. Και μέσα από τη σύγκρουση, ανακαλύπτουμε τελικά τον εαυτό μας, διερευνούμε τον Άλλο και συνεχίζουμε να σχετιζόμαστε υπάρχοντας. Όλοι μας. Πάνω σ’ έναν ζωντανό πλανήτη. “Life is bigger than you and you are not me”, καθώς το έχουν θέσει οι R.E.M.

“ὡς ἂν διδαχθῇ τὴν Διὸς τυραννίδα”: Αυτό το απόσπασμα είναι από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου. Ανήκει στο Κράτος-Βία, και συνιστά τον δέκατο στίχο του έργου. Το Κράτος εδώ εμφανίζεται ως άγγελος του Διός και περιγράφει την γενική κατάσταση της υπόθεσης. Η έννοια της “σύγκρουσης” που προσπαθούμε να εντοπίσουμε εδώ οντολογικά, είναι αυτό που μας συνδέει τόσο μεταξύ μας, όσο και μας αποκαλύπτει στον εαυτό μας: είναι αυτό που μας κάνει να ερχόμαστε “πρόσωπο με πρόσωπο” με τον εαυτό μας και με τη βία. Τίποτε δεν μπορεί να μας απομονώσει από τον βίαιο ρου της Ιστορίας, και τίποτε δεν μπορεί να μας φέρει πιο κοντά. Και για τον γνωστό πια Γάλλο φιλόσοφο Αλαίν Μπαντιού, το κράτος είναι “το σοβαρό ερώτημα, το κεντρικό ερώτημα”. Κάθε σκέψη δεν είναι τίποτα άλλο από μια επιθυμία να υπερβούμε το κράτος.
Και προσθέτει: “Υπάρχει πολιτική κρίση, μια κρίση του κράτους. Η απόκλιση ανάμεσα στη ζωή των ανθρώπων και εκείνου που πράττει η εξουσία, ή αρνείται να πράξει, διευρύνεται”.

Θυμηθείτε: Box within a box. Και πάει λέγοντας…

Έλλειψη, θνητότητα και ηθικός νόμος


Ο Αντισθένης και κάποιες σκέψεις εμπνευσμένες από αυτόν

Παραθέτουμε:

Ὁμονοούντων ἀδελφῶν συμβίωσιν παντὸς ἔφη τείχους ἰσχυροτέραν εἶναι. Τοιαῦτ’ ἔφη δεῖν ἐφόδια ποιεῖσθαι ἃ καὶ ναυαγήσαντι συγκολυμβήσει. Ὀνειδιζόμενός ποτ’ ἐπὶ τῷ πονηροῖς συγγενέσθαι, « Καὶ οἱ ἰατροί, » φησί, « μετὰ τῶν νοσούντων εἰσίν, ἀλλ’ οὐ πυρέττουσιν. » Ἄτοπον ἔφη τοῦ μὲν σίτου τὰς αἴρας ἐκλέγειν καὶ ἐν τῷ πολέμῳ τοὺς ἀχρείους, ἐν δὲ πολιτείᾳ τοὺς πονηροὺς μὴ παραιτεῖσθαι. Ἐρωτηθεὶς τί αὐτῷ περιγέγονεν ἐκ φιλοσοφίας, ἔφη, « Τὸ δύνασθαι ἑαυτῷ ὁμιλεῖν. » (Διογένης Λαέρτιος – Βιβλίο ΣΤ’)

Έλλειψη: ένα από τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά του ανθρώπινου γένους. “Ναυαγήσαντι συγκολυμβήσει”. Αυτό οφείλουμε να κάνουμε, κι αυτό κάνουμε κατά το δοκούν. Ο ατομικισμός εξέπνευσε, το σύνθημα “όποιος δεν ξέρει κολύμπι ας πνιγεί”, εξέπνευσε. Είμαστε όλοι είτε συγκολυμβητές είτε συνοδοιπόροι. Όλοι μαζί συνθέτες της πραγματικότητας. Η συμβίωση των ομονοούντων είναι ισχυρότερη από κάθε τείχος.

Θνητότητα: “Και οι γιατροί βρίσκονται ανάμεσα στους ασθενείς, αλλά δεν ανεβάζουν πυρετό”. Κάποιοι θα παραμείνουν εδώ μετά από εμάς. Μετά τις παύσεις μας. Κάποιοι. Έχουμε γονίδια πενήντα χιλιάδων γενεών. Ποιά σχέση μπορεί να έχει μ’ αυτό η “άμεση” κληρονομικότητα από τον πατέρα ή την μητέρα; Τι σχέση μπορεί να έχει η εθνικότητα; Ή ακόμη και το είδος;

Ηθικός νόμος: “Και μέσα στην πολιτεία είναι άτοπο να μην παραιτούνται όσοι με πονηρό τρόπο εργάζονται”. Υπάρχει, τουλάχιστον στη Μεσόγειο, το δίπολο της τιμής και της ντροπής. Δύσκολη η διάκριση μεταξύ της προαίρεσης και των ορατών αποτελεσμάτων. Θα έπρεπε κάποιος να ντρέπεται εάν δεν πετυχαίνει το στόχο του; Και ποιά είναι τα εκάστοτε κίνητρα; Τι κάνει κάποιον “πονηρό”;

Έλλειψη, θνητότητα και ηθικός νόμος: το τρίπτυχο της πραγματικότητας του σύγχρονου δυτικού ανθρώπου – ίσως ακόμη και του παγκόσμιου. Υπάρχουν λαοί που δεν γνωρίζουν την έλλειψη; Υπάρχουν λαοί που δεν “συγκολυμβούνε”; Τι είναι αυτό που καθιστά κάποιον μαγνήτη των μαζών; Γιατί να χρειαζόμαστε “χαρισματικούς ηγέτες”; Τι σημαίνει εν τέλει “αποφασίζουμε από κοινού”;

(Σημείωση: δανείστηκα τους όρους έλλειψη και θνητότητα από ένα πυκνό κείμενο της Βέρας Παύλου δημοσιευμένο στην “Εποχή”, γιατί μου φαίνεται ότι συμπυκνώνουν επιγραμματικά τα νοηματικά διδάγματα τόσο της ψυχαναλυτικής θεώρησης όσο και του υπαρξισμού γενικότερα).

Από τον Αριστοτέλη στην Ελληνική Κρίση

Παραθέτουμε από το Περί Ψυχής:

ἡ μὲν οὖν αἰσθητικὴ φαντασία, ὥσπερ εἴρηται, καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ὑπάρχει, ἡ δὲ βουλευτικὴ ἐν τοῖς λογιστικοῖς (πότερον γὰρ πράξει τόδε ἢ τόδε, λογισμοῦ ἤδη ἐστὶν ἔργον· καὶ ἀνάγκη ἑνὶ μετρεῖν· τὸ μεῖζον γὰρ διώκει· ὥστε δύναται ἓν ἐκ πλειόνων φαντασμάτων ποιεῖν). [Αριστοτέλους “Περί Ψυχής”, 434a].

Επισημαίνουμε εδώ τη φράση “ καὶ ἀνάγκη ἑνὶ μετρεῖν· τὸ μεῖζον γὰρ διώκει”. Δηλαδή, ότι οι πράξεις, ή οι αποφάσεις μας γι’ αυτές κρίνονται αναγκαστικά από ένα μέτρο. Αυτό θα μπορούσε να είναι η ηδονή, το συμφέρον, το καθήκον ή η απαρέσκεια. Στον σύγχρονό μας πολιτισμό όμως, και στην εποχή μας ιδιαίτερα, τόσο το συμφέρον όσο και η ηδονή εμπλέκονται με το καθήκον σαν έννοια, και το “ένα μέτρο” του Αριστοτέλη γίνεται εδώ αμφίσημο, καθώς δεν καθίσταται διαυγής ο διαχωρισμός ανάμεσα στην υποχρεωτική ηδονή και το υποχρεωτικό συμφέρον. Η κοινωνία μας, και ιδιαίτερα η τωρινή Ελληνική κοινωνία της κρίσης, απεκδύεται σιγά σιγά την έννοια της υποχρεωτικής ηδονής, και μετατοπίζεται προς την έννοια του οικονομικά συμφέροντος. Αυτό δεν είναι οπωσδήποτε κάτι κακό. Ο καταναλωτισμός έχει αρχίσει και παραχωρεί τη θέση του σε μία γενικότερη πειθαρχία. Το μέτρο λοιπόν αποκρυσταλλώνεται τώρα σε ένα σχεδόν ακαθόριστο ακόμη, αλλά σαφές “οφείλω να πειθαρχήσω”. Τι ακριβώς συμβαίνει όμως; Ποιές είναι οι νέες δομές που προκύπτουν από αυτή τη μετατόπιση; Δεν πρόκειται παρά για δομές στοιχειώδεις, που πηγάζουν από την ίδια την ουσία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Μιας αξιοπρέπειας συλλογικής τώρα πια, που ο έξαλλος ατομικισμός της καταναλωτικής εποχής είχε σκιάσει. Η γοερή φωνή της Ελλάδας του 2012 μοιάζει να αναδύει τελικά αξίες ουσιαστικές και πανανθρώπινες. Και κυρίως να επισημαίνει την ανάγκη για μια καινούργια συλλογικότητα “από τα κάτω”, αμφισβητώντας τελικά την διακύβευση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από τη λεγόμενη “αντιπροσωπευτική δημοκρατία”. Ο λαός δεν είναι μόνος του, μόνο και μόνο επειδή η αλληλεγγύη, η φιλία και η επικοινωνιακή ανταλλαγή συγκροτούν ένα δίκτυο σταθερότητας: ίσως να αναδύεται ξανά κάποια αιχμή της “αιώνιας” ελληνικής ιδιαιτερότητας. Ίσως.

Μύθος και φοιτητική ιδιοφυΐα

Στη Θερμοδυναμική, ο Νόμος του Μπόιλ είναι ένας από τους τρεις νόμους των αερίων:
Ο Νόμος του Μπόιλ, γνωστός και σαν νόμος Μπόιλ-Μαριότ, πήρε το όνομά του αρχικά από τον Ιρλανδό φυσικό φιλόσοφο Ρόμπερτ Μπόιλ (Robert Boyle), που πρώτος τον διατύπωσε το 1662. Σύμφωνα με αυτό το νόμο:
Ο όγκος ενός αερίου είναι αντιστρόφως ανάλογος της πίεσης αυτού, όταν η θερμοκρασία παραμένει σταθερή.
Για τις μεταβολές πίεσης και θερμοκρασίας αν P1 η αρχική πίεση του αερίου, V1 ο αρχικός όγκος του και T η σταθερή θερμοκρασία του και προκληθεί μεταβολή της πίεσης και του όγκου του σε P2 και V2 κατά τρόπο που η θερμοκρασία μείνει αμετάβλητη, τότε μεταξύ των παραπάνω στοιχείων του αερίου θα ισχύει η μαθηματική σχέση:
Ρ1V1=P2V2

Το γινόμενο PV επομένως είναι σταθερό και ισούται μάλιστα με nRT όπου n ο αριθμός των γραμμομορίων τού αερίου και R η παγκόσμια σταθερά των ιδανικών αερίων.
Αυτό σημαίνει πως αν διπλασιαστεί η πίεση ενός αερίου ο όγκος του θα υποδιπλασιαστεί και αντίστροφα, φθάνει μόνο η θερμοκρασία του να παραμένει σταθερή. Σύμφωνα με τον νόμο αυτό σαν παράδειγμα, όταν σπρώχνεται η λαβή της αεραντλίας ποδηλάτου προς τα μέσα, μειώνεται ο όγκος του αέρα που υπάρχει στο σύστημα αεραντλία-λάστιχο, με αποτέλεσμα ν΄ αυξάνεται η πίεσή του και να διοχετεύεται πλέον αέρας με πίεση στο λάστιχο του ποδηλάτου ώστε να το αναγκάζει να φουσκώσει.

Παρουσιάζουμε εδώ από το Πανεπιστήμιο Κρήτης, μια ερώτηση σε πρόοδο Χημείας που βαθμολογούνταν με έξτρα βαθμούς. Θα πρέπει όμως πρώτα να πούμε ότι κυκλοφορεί “υπό την αιγίδα” διαφόρων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων (Από το ΕΜΠ ως το University of Cambridge ή της Washington) στο Διαδίκτυο, σε ποικίλες, λογοκριμένες ή όχι μορφές. Ακόμη και ο Κωνσταντίνος Τζούμας έχει παρουσιάσει το ακόλουθο κείμενο σε μία από τις εκπομπές του στον ραδιοφωνικό σταθμό “Εν Λευκώ”. H ερώτηση είχε ως εξής:

Η Κόλαση είναι εξώθερμη ή εσώθερμη;
(στη χημεία η εξώθερμη δίνει θερμότητα ενώ η άλλη απορροφά).
Οι περισσότεροι φοιτητές έδωσαν απαντήσεις παρέχοντας αποδείξεις βασισμένες στο Νόμο του Boyle ή κάτι παρόμοιο. Ωστόσο, ένας φοιτητής έγραψε τα εξής:

“Πρώτον πρέπει να γνωρίζουμε αν ο όγκος της κόλασης αυξάνεται προς το χρόνο. Επομένως χρειάζεται να ξέρουμε το ρυθμό με τον οποίο οι ψυχές εισρέουν στην κόλαση και το ρυθμό με τον οποίο διαφεύγουν.
Νομίζω ότι μπορούμε ασφαλώς να υποθέσουμε ότι όταν μια ψυχή πάει στην κόλαση, δεν πρόκειται να φύγει. Επομένως, δεν διαφεύγουν ψυχές. Τώρα για το πόσες ψυχές μπαίνουν, ας δούμε πόσες διαφορετικές θρησκείες υπάρχουν σήμερα στον κόσμο. Οι περισσότερες από αυτές δηλώνουν ότι αν δεν είσαι οπαδός τους, τότε θα πας στη κόλαση. Εφόσον υπάρχουν περισσότερες από μία τέτοια θρησκεία και εφόσον οι άνθρωποι ανήκουν σε περισσότερες από μία θρησκεία, τότε μπορούμε να εξάγουμε το συμπέρασμα ότι όλες οι ψυχές πάνε στην κόλαση. Και όπως έχουν οι ρυθμοί γεννήσεων και θανάτων, θα πρέπει να αναμένουμε ότι ο αριθμός των ψυχών στην κόλαση θα αυξηθεί εκθετικά.
Τώρα, ο λόγος για τον οποίο εξετάζουμε το ρυθμό αλλαγής του όγκου της κολάσεως, είναι γιατί ο Νόμος του Μπόυλ δηλώνει ότι για να παραμείνει σταθερή η θερμοκρασία και η πίεση στην κόλαση, ο όγκος της πρέπει να αυξάνεται αναλόγως με τις ψυχές που προστίθενται. Αυτό μας δίνει δύο περιπτώσεις:
1. Εάν η Κόλαση διαστέλλεται με πιο αργό ρυθμό από αυτόν με τον οποίο εισέρχονται ψυχές, τότε η θερμοκρασία και η πίεση θα αυξάνονται μέχρι να σκάσει η Κόλαση και να ξεχυθούν οι ψυχές.
2. Εάν η Κόλαση διαστέλλεται με ρυθμό πιο γρήγορο από τη αύξηση των ψυχών, τότε η θερμοκρασία και η πίεση θα πέφτουν μέχρι να παγώσουν τα καζάνια της.
Ποιά από τις δύο περιπτώσεις ισχύει;
Αν αποδεχθούμε το αξίωμα το οποίο μου είπε η Τερέζα όταν ήμουν πρωτοετής, ότι “Θα πρέπει να παγώσει η Κόλαση πριν κοιμηθούμε μαζί” και αν συνθεωρήσουμε και το γεγονός ότι χθες το βράδυ όντως κοιμήθηκα μαζί της, τότε ισχύει η δεύτερη υπόθεση και επομένως είμαι σίγουρος ότι η Κόλαση είναι εξώθερμη και ότι ήδη έχει παγώσει.
Απόρροια αυτής της θεωρίας είναι ότι η κόλαση, αφού έχει παγώσει, άρα δεν δέχεται άλλες ψυχές και επομένως έχει εκλείψει…αφήνοντας μόνο τον Παράδεισο. Αυτό με τη σειρά του αποδεικνύει την ύπαρξη ενός Θεϊκού Όντος, το οποίο εξηγεί γιατί χθες το βράδυ η Τερέζα φώναζε συνεχώς: “Θεέ μου, Θεέ μου!”

Αυτός ο φοιτητής πήρε και το μοναδικό “Α”.

Βέβαια, πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι για να ισχύει ο Νόμος του Μπόιλ, πρέπει η θερμοκρασία να παραμένει σταθερή. Ο όγκος της Κόλασης μπορεί να μεγαλώνει ή να μικραίνει. Η πίεση ακολουθεί αυτή τη μεταβολή, την “εκθετική” όπως το θέτει ο φοιτητής, και έτσι παρουσιάζεται μεγαλύτερη ή μικρότερη αναλόγως. Αλλά το “Α”, δεν φαίνεται να το κέρδισε χάρη στη βαθιά του γνώση για τον ένα από τους τρεις νόμους των ιδανικών αερίων, αλλά χάρη στην εμφανή λογοτεχνική του δεινότητα, την εκπληκτική του συνδυαστική ικανότητα και την προσφυγή -έστω και εσφαλμένα- στο πόρισμα μιας ιρλανδικής μεγαλοφυΐας.

Ηθικόν δίδαγμα: Οφείλουμε να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί με ό, τι εκθειάζουμε.