Πανανθρώπινη συλλογικότητα

Το θέμα είναι να μην απομακρύνεται κανείς από την ανθρωπότητα: όπως και νάχει όλοι μας είμαστε έτσι κι αλλιώς συνδεδεμένοι. Δεν ξέρω με ποιον ακριβώς τρόπο, αλλά αυτό είναι το γεγονός. Όλοι μαζί συνθέτουμε την πραγματικότητα ή τουλάχιστον το συμβολικό σύστημα αξιών όπου ανήκουμε. Έτσι, είμαστε από τη φύση μας, κάτι σαν “κομμουνάριοι”. Ο ατομικισμός είναι ακραίο λάθος. Μια αντίληψη για τα επίγεια τουλάχιστον άσεμνη, τουλάχιστον χυδαία. Το να εμμένει κανείς στον εαυτό του, συνιστά μία ολοσχερή παρέκκλιση. Μονάχα η πανανθρώπινη συνείδηση είναι που μπορεί να μας λυτρώσει στις δύσκολες μανούβρες της ζωής. Το γεγονός ότι δεν είμαστε ποτέ μόνοι. Γιατί, στ’ αλήθεια, θέλουν κάποιοι να ξεχωρίζουν, όταν δεν έχουν να προσφέρουν τίποτε στην πολύπαθη γη των ανθρώπων; Τι αξίζει στ’ αλήθεια η τέχνη ή η επιστήμη αν δεν διακατέχεται από ανιδιοτέλεια; Έστω, να δεχτούμε την τέχνη για θεραπευτικούς σκοπούς, να δεχτούμε την τέχνη ως θεραπεία. Αλλά η χρεία της θεραπείας προέρχεται ακριβώς από τον ατομικιστικό τρόπο θεώρησης της ζωής. Όλα τα περί μοναξιάς, περί απομόνωσης και τα λοιπά δεινά, προέρχονται απ’ αυτό. Συλλογική και πανανθρώπινη συνείδηση είναι που μας χρειάζεται. Τα υπόλοιπα θα βρούνε το δρόμο τους. Άλλωστε τι άλλο θα μπορούσε να είναι η πίστη χωρίς αυτή τη συνείδηση; Σε ποιον άλλο δρόμο θα μπορούσε να κατευθυνθεί η ελπίδα;

Εκπαίδευση, ευελιξία και μαζικότητα

Στο σχολείο μας διδάσκουν κυρίως και κατά σύντμιση την έννοια της σταθερότητας: όλη τους η διδασκαλία διακατέχεται από αυτή την αρχή. Όμως, τα πράγματα της ζωής κάθε άλλο παρά έτσι είναι. Κάθε άλλο παρά έτσι εμφανίζονται. Είχα κάποτε τη Γεωργία από τους Αγίους Αναργύρους και ποθούσα να την κάνω γυναίκα μου. Αλλ’ αυτό δεν έγινε – ως τώρα. Κι η Γεωργία άλλωστε δεν φαίνεται να μ’ έχει πια ανάγκη. Εγκατέλειψα συνεπώς και προσπάθειες και ονειροφαντασίες. Η ζωή αλλάζει, ο κόσμος γυρίζει – ποτέ – σχεδόν ποτέ δεν βρίσκεσαι στο ίδιο σημείο. Οι συντομογραφίες της σχολικής μας παιδείας δεν φαίνεται να χρησιμεύουν παρά για τη συγκρότηση μιας επίπλαστης πατριδογνωσίας. Κι όποιος εξακολουθεί να παραμένει αρτηριοσκληρωμένος, παγιωμένος στις έξη-εφτά αντιλήψεις που δομούνται μέσα του από την εκπαίδευση, δεν μου φαίνεται ότι έχει και τα φόντα να προχωρήσει παραπέρα. Οφείλουμε να είμαστε ευέλικτοι, να συμμετασχηματιζόμαστε με τους καιρούς- καθώς το θέτει ο Αίσωπος. Λέει: “Οι τοις καιροίς συμμετασχηματιζόμενοι, πολλάκις τους κινδύνους εκφεύγουσι”. Κι αυτό είναι και το σημείο τομής, το σημείο καμπής για έναν πραγματικά σύγχρονο άνθρωπο: όχι να παρασύρεται από το εκάστοτε όμως ρεύμα των καιρών, αλλά να μπορεί και να διαθέτει τη σοφία για το πόσο θ’ αφεθεί στην περιδίνηση, και για το πόσο σθεναρές πρόκειται να λικνιστούν οι προσπάθειές του ώστε να μην εγκαταλείψει τον εαυτό του μέσα στο ανώνυμο πλήθος της μαζικής μας κοινωνίας. Φυσικά όμως οφείλει να έχει πάντα κατά νου και πάντα υπόψη του ότι πρόκειται για μια μαζική κοινωνία αυτή μέσα στην οποία ζει, μια ιδεολογικά δεσμευτική θάλασσα πλήθους, και, συνάμα μια μοναχική ανταύγεια παρουσίας ενός ελάχιστου εαυτού που, φαντασιόπληκτος, θεωρεί ότι κάποτε θα ξεχωρίσει για χίλιους δύο διαφορετικούς λόγους. Αλλά αυτό είναι μια αυταπάτη. Πρόκειται περί αυταπάτης. Είμαστε ισοπεδωμένοι κάτω από ένα δίχτυ που ό, τι και να κάνουμε βοηθά απλώς στην αρτιότερή του στελέχωση. Υπάρχουμε και δεν υπάρχουμε. Υπάρχουμε και δεν υπάρχουμε. Αυτό είναι το μυστικό.