Αφρικανική φιλοσοφία και πράξη…

Υπάρχει μια αφρικάνικη φυλή, η οποία έχει ένα πολύ ενδιαφέρον έθιμο: Όταν κάποιος από την φυλή κάνει κάτι άσχημο, μαζεύονται όλοι στο κέντρο του χωριού, τον περικυκλώνουν και για δύο μέρες θυμούνται όλα τα καλά που έχει κάνει και τον ευχαριστούν γι’ αυτά. Οι άνθρωποι αυτής της φυλής πιστεύουν ότι όλοι ερχόμαστε στον κόσμο αυτό καλοί, ότι όλοι θέλουμε αγάπη, ευτυχία, ειρήνη και ασφάλεια, αλλά μερικές φορές στην επιδίωξη αυτών των αξιών κάνουμε λάθη. Η φυλή βλέπει αυτά τα λάθη σαν μια κραυγή για βοήθεια. Γι’ αυτό ενώνουν τις προσπάθειες τους για να βοηθήσουν τον αδερφό τους να ανακτήσει την αληθινή του φύση και να του υπενθυμίσουν ποιος είναι πραγματικά…

Ευθύνη και εξουσία

Συνήθως η έννοια της ευθύνης απορρέει από αυτήν της εξουσίας. Όποιος εξουσιάζει, ευθύνεται ταυτόχρονα και για το υποχείριό του. Αυτό το θεωρούμε ένα συμπέρασμα εύλογο. Εδώ όμως τώρα, θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε αντίστροφα τη σχέση ευθύνης και εξουσίας, αρχίζοντας ακριβώς από την κεντρική ιδέα ή έννοια της ευθύνης.

Όποιος αγαπά την ευθύνη –διότι χωρίς καθήκον ή χρέος είναι αδύνατον κανείς να επιβιώσει τόσο ως κατά μόνας, όσο και ως προς το κοινωνικό- αγαπά και την εξουσία που απορρεέι από αυτήν. Έχω ευθύνη για το σώμα μου λ.χ. σημαίνει εξουσιάζω το σώμα μου κατά το δυνατόν, αγαπώ το σώμα μου το οποίο με κατέχει, σε μία σχέση αμοιβαίας περιαγωγής όπου εμφανίζομαι κι εγώ ως φορέας του: δεν μπορώ να πραγματοποιήσω την οιαδήποτε διάκριση-να προσδιορίσω δηλαδή το ποιος κατέχει ποιόν σ’ αυτή την ες αεί για μένα σχέση.

Αγαπώ την ευθύνη σημαίνει αγαπώ και την εξουσία που απορρέει από αυτήν: πώς καταλήγω σε αυτό το συμπέρασμα; Αν είμαι ο τελευταίος σε μία τυφλή και δόκιμη ιεραρχία προσώπων , απλώς συμμερίζομαι την καθολική ευθύνη της ομάδας όπου ανήκω: προσπαθώ «από το πόστο μου» – όπως λέγεται. Ποια εξουσία φέρει επάνω του ο τελευταίος λοιπόν σε μία τυχαία ιεραρχία ανθρώπων; Την εξουσία της μετοχής και συνεπώς της κοινωνικής ταυτότητας που απορρέει από αυτήν την συλλογική ιεράρχηση. Το ανήκειν (κάπου), σημαίνει έχειν: σημαίνει ένα έχειν ευθύνην, έχειν κοινωνικό.

Η ευθύνη μού χρειάζεται σαν άγκυρα στο πραγματικό, σαν υφάδι της καθημερινότητάς μου μέσα στον πολιτισμό, σαν περιορισμός που κατευθύνει τη βούληση, σαν αντικατοπτρισμός εν τέλει του εγώ, του κοινωνικού μου δηλαδή προσώπου μέσα σε μια αυτορυθμιζόμενη κοινωνία.

Δεν αντιδρώ πια στην κοινωνία: Είμαι ενταγμένος ή υποδύομαι εύκολα τον ενταγμένο: ο βασιλιάς είναι γυμνός, είναι ενδεδυμένος όμως και με μία αόρατη περιβολή, όπως επισημαίνει προφορικά ο Γιώργος Νικολακάκης του Πανεπιστημίου του Αιγαίου.

Ζωή χωρίς ευθύνη κοινωνική είναι αδύνατη μέσα στον πολιτισμό, είναι ζωή δίχως πρόσωπο μέσα στην κοινωνία της μάζας. Η εξουσία λοιπόν που απορρέει από αυτήν την ευθύνη, ‘έστω και από αυτό το χαμηλότερο σκαλοπάτι της, αυτό της ευθύνης απέναντι στον εαυτό, δίνει και τη δυνατότητα στο πρόσωπο να κινηθεί μέσα στη μάζα του κοινωνικού, εξουσιάζοντας τον Άλλο μόνο και μόνο ως παρουσία ενώπιον του. Όσο και αν αυτός ο Άλλος δεν είναι παρά ο πρώτος τυχών. Η ευθύνη είναι η εξουσία που απορρέει από την συνύπαρξη.

Δυο – τρία αποφθέγματα

– Η υπερβολική συγκατάβαση οδηγεί βαθμιαία στην αυτοκαταστροφή.

– Εκεί όπου τελειώνουν όλες οι φιλοσοφίες, εκεί ξεκινά η Φύση.

– Ό, τι είναι καλό για τον άνθρωπο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει να κάνει και με το Σύμπαν.

– Η κάθε όψη της ζωής μας καθορίζει και την κοινωνική μας κατάσταση: από εδώ πηγάζει και η όποια μας αισθητική αναζήτηση.

– Στη Δυτική κοινωνία δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι τα ίδια ταλέντα, όπως ακριβώς δεν έχουν και τον ίδιο χαρακτήρα.

– Ο χαρακτήρας ενός προσώπου εμφανίζει και τον τρόπο ενσωμάτωσης της κοινωνικής δομής από το πρόσωπο αυτό.

– Η γραφή δεν είναι απαραίτητα και παραγωγική δύναμη. Μεταφράζεται πρώτιστα σε χτίσιμο παροδικό του εαυτού.

– Το να βρίσκεται κανείς σε καλό δρόμο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αποκλείεται και να σκοντάψει.